Đóng

19/04/2018

“Đọc” lá

Quan sát tỉ mỉ lá cây giúp nhận thấy những tiết lộ về tình trạng sức khỏe cây trồng.
Một trong những thói quen quan trọng nhất của người trồng lan là thực tập khả năng quan sát cẩn thận, thường xuyên những chậu lan của mình. Mỗi phần của cây lan – từ rễ đến giả hành, lá, nụ – đều phản ánh trực tiếp điều kiện nuôi trồng và sức khỏe của nó. Tuy nhiên tựu trung lại thì không phần nào giúp bạn “đọc” nhanh như phần lá lan.

Những chiếc lá chính là một hệ thống kho diệp lục, và sắc tố xanh của chúng là lực lượng nòng cốt giúp cây lan phát triển. Ngoài một số loại cây đặc biệt bẩm sinh không có lá, những cây lan bình thường sẽ khó phát triển mạnh, “cống hiến cho đời” những bông hoa đẹp khi bộ lá không được khỏe mạnh.
Chúng ta đều công nhận là họ phong lan vô cùng lớn và đa dạng. Nhiều giống lan có thuộc tính sống bám vào những cây lớn khác, qua thời gian không ngừng thích nghi và bằng cách nào đó đã tự làm cho lá dày lên để giữ nước, chất dinh dưỡng, tạo nên nguồn thực phẩm chủ động giúp chúng sống sót qua mùa khô. Lan thích bóng mát lá thường bản to hơn, lan phát triển mạnh trong ánh sáng sở hữu bộ lá mỏng và nhỏ. Lan đất thì phần giao nhau của lá lại tròn. Trong khi đa số phong lan có lá màu xanh tuyền, vì vẫn tồn tại một số lan có lá đốm, có đường, sọc, và thậm chí là lá có nhiều màu, ví dụ như lá có một phần xanh lá, một phần trắng.

Chắc chắn bạn chỉ có thể nhận thấy những bất thường trên lá lan khi đã biết được một bộ lá khỏe mạnh theo chuẩn của từng loại lan là thế nào. Thông thường lá lan có màu xanh lá cây nhạt. Lan được trồng trong điều kiện ánh sáng tối đa so với nhu cầu của nó sẽ có một ít sắc tố vàng. Một vài loại lan sẽ thể hiện màu đỏ trên lá khi môi trường có nhiệt độ cao, và nhiệt độ thấp đôi khi cũng mang lại kết quả tương tự. Vài loại Vanda nổi sọc tím trên lá trong môi trường nhiệt độ thấp, Brassavola thì có lá hơi ửng đỏ vào mùa xuân. Những chiếc lá màu xanh rất đậm chỉ cho ta thấy môi trường không đủ ánh sáng. Trái lại, lá vàng cho bạn thấy cây đã nhận được quá nhiều ánh sáng.

Thường thì cây kiểng, cho dù là lá xanh tươi suốt năm thì cũng sẽ có những lúc lá rụng theo chu kỳ thay lá của đó, do vậy bạn không cần phải hốt hoảng khi có lá vàng, chết nhường lại sự phát triển cho những chiếc lá mới. Không chỉ vậy, một số loại lan còn có hiện tượng rụng lá tạm thời, trải qua giai đoạn nghỉ ngơi của cây với không một chiếc lá, và đây cũng chính là dấu hiệu vừa phải cắt giảm tưới nước, vừa giảm nhiệt độ.

Nếu những chiếc lá mới nhỏ hơn những chiếc lá cũ của cùng một cây, bạn cần xem lại môi trường sống của nó. Hãy tự hỏi xem bạn có thay đổi mạnh mẽ môi trường sống của nó từ chu kỳ phát triển trước hay không. Và nếu nước không thoát ra khỏi chậu được, tồn ứ lâu ngày sẽ khiến cho chất trồng xuất hiện những hạt muối phân bón, cũng có thể do bạn quên bón phân, nhưng có vẻ giống như cây lan đã lâu ngày không được thay chậu. Thường khi có vần đề về chất trồng hoặc những phát sinh do tưới quá nhiều nước, rễ sẽ bị dập. Chúng ta có thể dễ dàng từ từ điều chỉnh môi trường sống của lan hoặc chăm bón cho một chậu lan đang mất sức, nhưng trong trường hợp bạn nghi ngờ rễ bị dập thì cần phải lập tức giải quyết vân đề, nếu như bạn có ý định giữ lại chậu lan của mình.

Bộ lá cũng chính là phần phản ánh chế độ tưới nước của người nuôi trồng. Lá héo, hoặc yếu, rũ là một dấu hiệu không tốt cho thấy rễ cây đã bị tổn thương do úng nước hoặc chất trồng chua hóa. Bạn cần phải thay chậu ngay lập tức, nhưng thật sự thì sẽ mất rất lâu để cây có thể phục hồi sức khỏe. Đối với loại lan đơn trụ như Hồ điệp, một chiếc lá bị thối nhũn, chuyển nâu là phát hiện vô cùng đáng buồn. Sau khi xem xét thật kỹ, nếu chỉ một lá bị ảnh hưởng, bạn có thể cắt rời và tích cực phun trừ nấm, ngăn chặn lây lan. Trong trường hợp trụ cây đã bị ảnh hưởng, bản thân cái cây phải tự sinh ra một cái chồi mới hoặc phân tách để tồn tại. Có rất nhiều dạng nấm, mốc có thể ảnh hưởng đến lan nhưng đa số chỉ xuất hiện khi cây lan đã bị stress hoặc do chế độ chăm sóc nghèo nàn. Thông thường, những cây được chăm sóc tốt với chế độ tưới nước vào sáng sớm, tránh nước đọng trên ngọn trụ bông sẽ không bị nhiễm nấm bệnh.

Ngoài những biểu hiện bằng màu sắc, về hình dáng, những chiếc lá nhăn, xếp nếp, nhất là khi xuất hiện trên những cây vũ nữ, cho thấy khi lá mọc lên, môi trường sống của nó không có đủ độ ẩm. Những chiếc lá trên cùng của Vanda cũng có xu hướng xếp sát với nhau trong thời điểm môi trường khô, nóng nhằm giảm mất nước do thoát nhiệt. Tưới tắm thường xuyên hơn sẽ cải thiện được tình hình đồng thời ngăn chặn những chiếc lá phía dưới rụng đi.

Trên lá cây đột nhiên xuất hiện những mảng có màu đen, vàng hoặc nâu thể hiện tình trạng cây bị cháy nắng. “Chẩn đoán” này càng chính xác nếu bạn mới vừa chuyển cây ra khu vực có nhiều ánh sáng hơn. Cần đặc biệt lưu ý hiện tượng này khi bạn di chuyển cây ra ngoài trời vào những tháng hè. Biểu hiện lá thâm đen cũng có thể là kết quả của nhiệt độ quá cao. Tôi đã từng thấy hiện tượng này xuất hiện trên một chậu lan bị để trong cốp xe hơi quá lâu.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến hiện trượng đầu lá bị thâm đen hoặc nâu. Đối với Cattleya, đó có thể là do thiếu canxi, chúng ta dễ dàng điều chỉnh bằng cách rắc vỏ trứng nát hoặc Tums (calcium carbonat) lên bề mặt chất trồng. Đôi khi đầu lá đậm màu do những hạt muối phân thuốc tăng lên quá nhiều. Đầu lá chuyển nâu đối với những giống lan lá mỏng, trồng trong nhà có khi đơn giản chỉ là do thiếu độ ẩm.

Những đốm nhỏ li ti trên lá là vấn đề không đáng ngại. Thường thì đó là kết quả của nhiễm khuẩn. Các loại lan lá mỏng thường có những đốm nhỏ này, nhưng tác hại của chúng không đáng kể đối với cây lan của bạn.

Tuy nhiên, những sọc, rãnh, ngấn đậm màu và những mảng lõm, nhũn lớn trên lá lại hết sức đáng ngại, chúng cho thấy có sự hiện diện của virus trên chậu lan của bạn. Có vô số loại virus gây hại, và bạn chỉ có thể phân loại chúng nhờ vào xét nghiệm trong phòng thí nghiệm. Thường thì không thể tiêu diệt virus, có một số loại hiện đã có thể kiểm soát bởi những nghệ nhân lâu năm. Điều đáng tiếc là không phải tất cả xét nghiệm đều cho kết quả chính xác, đa số những bộ sưu tập lan lớn đều có một vài cây nhiễm virus. Lan bị nhiễm virus không có triệu chứng gì rõ rệt. Virus có thể bị lây nhiễm từ cây này sang cây khác do dụng cụ cắt tỉa hoặc do côn trùng.

Lan nhiễm virus là một vấn đề nghiêm trọng, chuyên đề này cần có một bài nghiên cứu riêng biệt. Bản thân tôi không dám tự nhận mình là chuyên gia trong lĩnh vực này, giải pháp của tôi cho đến giờ, nghe có vẻ phủ phàng, là tiêu hủy những chậu lan đáng ngờ. Thông thường đó là những chậu lan cho dù có được chăm sóc tốt đến mấy cũng không thể phát triển tốt và ra hoa.

Vấn đề côn trùng, sâu bọ cũng dễ dàng được phát hiện khi bạn chịu khó kiểm tra lá cẩn thận. Những loài thường tìm thấy trên lan là vảy nến, rệp sáp, rệp vàng và ve, người chơi lan hẳn nhiên cần tìm hiểu cách nhận dạng từng loại và những triệu chứng đặc hiệu. Những loài côn trùng gây hại này có xu hướng ẩn mình và ngày ngày âm thầm làm tổn thương chậu lan của bạn. Để tìm thấy chúng, bạn cần kiểm tra cẩn thận mắt dưới lá và nách lá.

Ốc sên và những loại ốc khác thường để lại dấu vết trên hoa lan nhưng đồng thời bạn vẫn có thể tìm thấy từ bộ lá của nó. Khi có sự hiện diện của chúng, bạn sẽ thấy được những đường nhờn nhỏ do chúng để lại.

Bạn có thể linh động lựa chọn cách thức đối phó với các loại côn trùng, sâu bọ, ốc gây hại tuy thuộc vào mức độ nghiêm trọng của tình hình và sự tiện lợi của giải pháp đối với bản thân bạn. Những loài gây hại này thường có thể giải quyết bằng nhiều cách, từ việc giết chúng một cách mày móc đến việc phun các loại thuốc thân thiện với môi trường, thay đổi môi trường sống, hoặc những can thiệp khác bằng hoá chất nông nghiệp.

Bạn cũng nên biết những chậu lan càng bị căng thẳng sẽ càng dễ phát sinh vấn đề,lan có thể căng thẳng do nhiệt độ, chế độ tưới nước không thích hợp hoặc một trường hợp ít xảy ra nhưng cũng có thể xét đến là thiếu ánh sáng. Chăm sóc quá nhiều cây trong cùng một chỗ cũng dễ có vấn đề, phong lan sẽ vui vẻ và khoẻ mạnh hơn khi có gió đối lưu trong môi trường sống.

Chỉ cần bạn bỏ chút thời gian quan sát lá lan của mình, bạn sẽ được cung cấp những thông tin chính xác bất ngờ về chậu lan của mình.
[1] Những chiếc lá hồ điệp xanh mướt phản ánh chế độ chăm sóc tốt.
[2] Lá hồ điệp bị thối nhũn.
[3] Bằng chứng nhiệt độ không thích hợp thể hiện trên lá có dạng giống Cattleya
[4] Đầu lá héo, chuyển đen của giống lan lá mỏng, chẳng hạn như loại sobralia này, đơn giản chỉ là kết quả của tình trạng thiếu độ ẩm.

Kathy – Kim Ngan Orchids
Nguồn: AOS Orchids 02/2009

Chuyên Mục Khác Related